مس نوعی از مواد معدنی حیاتی و ضروری بدن به منظور انجام سازوکارهای نرمال بدن تلقی میشود. کمبود مس در دام سبب ایجاد اختلال در اعمال بدن میگردد.
بررسی گروه ماده معدنی مس در دام
مواد معدنی ، جزو عناصر غیرآلی میباشند که منشاء آنان خاک سنگ و آب میباشد. این مواد معدنی را میتوان بطور مستقیم یا غیرمستقیم از طریق طبیعت به دست آورد.
اکثر مواد معدنی علاوه بر طبیعت ، در بدن جانداران به ویژه دام و طیور وجود دارند.
تعدادی از این مواد معدنی موجود در طبیعت جزو مواد ضروری و حیاتی بدن جانداران هستند که کمبود و افزایش میزان آنها موجب اختلالاتی در سازوکارهای مختلف بدن میگردد. این تعداد از مواد معدنی مواد ضروری بدن تلقی میشود.
این تعداد از مواد معدنی ضروری و مورد نیاز بدن به (۲ دسته) ماکرومینرال و میکرومینرال تقسیم می گردند.
مواد معدنی ماکرومینرال شامل کلسیم ، کلراید ، منیزیم پتاسیم ، سدیم و فسفر میباشد. و مواد معدنی میکرومینرال متشکل از کروم ، مس ، فلوراید ، ید آهن ، منگنز ، سلنیوم ، روی و مولیبدنوم میشود.
میزان اهمیت این (۲ دسته) از مواد معدنی یکسان است اما تفاوت در مقدار تراکم آنها در بدن است ، بعبارتی میزان ماکرومینرالها در بدن بیشتر از میزان میکرومینرالها میباشد.
قصد ما در این مطلب بررسی نقش مس و اثرات ناشی از کمبود آن در دام میباشد.
نقش مس در بدن حیوانات دامی
مس باعث جذب آهن و بکارگیری آن در خون و حاوی بسیاری از آنزیمهای مفید فراوان است.
بیشترین میزان مس در کبد ، مغز ، کلیه ، قلب ، نواحی رنگی چشم ، موها و پشم است. این ماده معدنی جزو عناصر حیاتی بافتهای خونی به منظور رشد و نگهداری سلولهای خونی است. که کمبود آن موجب بروز اختلالاتی در عملکرد این سلولهای خونی میگردد.
بررسی اَنواع فقدان مس در حیوانات دامی
کمبود مس بطور معمول در فصول بهار و تابستان رخ میدهد چون علفها و گیاهانی که تازه روییده اند میزان کمی از این ماده معدنی را در خود دارند. البته کمبود مس گاهی اوقات در دامهای محصور به وجود می آید ، چون این دامها اکثرا از علوفه خشک و جیره غذایی کنسانتره تغذیه میکنند که غنی از ماده معدنی مس هستند.
کمبود مس در (۲ نوع) اتفاق می افتد :
▪اولیه
▪ثانویه
کمبود مس اولیه در دام
همانطور که ذکر شد کمبود مس در فصول بهار و تابستان اتفاق می افتد. که علت آن علوفه و گیاهان تازه و جوان است که حاوی درصد کمی از مس هستند. نوع اولیه این کمبود ناشی از درصد کم این ماده معدنی در موادغذایی حیوانات دامی است.
علائم :
▪کمبود مس اولیه موجب کاهش اشتها و در نتیجه کاهش رشد حیوان دامی میگردد.
▪اُفت میزان جذب آهن
▪به دلیل جذب کم آهن ، کم خونی در حیوان ظاهر میشود.
▪اختلال در اندازه ، رشد مو و پشم
▪تغییرات کیفی مو و پشم حیوان
▪باعث تحلیل و ضعف رنگدانه سیاه پشم و مو مخصوصا در اطراف چشم حیوان دامی میگردد.
▪ایجاد ضایعات استخوانی
▪نرم شدن بافت استخوانی
▪عدم هماهنگی و ناپایداری حرکات عضلانی
کمبود مس ثانویه
کمبود مس ثانویه هم در همان فصول بهار و تابستان رخ میدهد این نوع از کمبود به علت عدم تعادل میان (۲) ماده معدنی مس و مولیبدنیوم است.
مولیبدنیوم نوعی ماده معدنی است که در تولید بعضی از آنزیمها دخیل است و نقش دارد.
عدم تعادل میان میزان مس و مولیبدنیوم باعث ایجاد نوعی بیماری به نام مولیبدنیوزیس میشود. این بیماری سبب اسهال حیوان به مدت (۱۰_۸) روز میگردد ، طیف رنگی این اسهال به رنگ (زرد مایل به سبز تا رنگ سیاه) وجود دارد.
راهکار صحیح جهت جبران این نوع کمبود بکارگیری و مصرف سولفات مس در علوفه و موادغذایی غنی از مولیبدنیوم است.
علائم :
▪کمبود این ماده معدنی ناشی از نوع ثانویه یعنی افزایش میزان مولیبدنیوم موجب کاهش رشد و اشتهای حیوان دامی میشود.
▪کم خونی حیوان
▪تورم و التهاب دستگاه تناسلی
▪کمبود مس ثانویه باعث اسهال آبکی کف دار حیوانات دامی میگردد.
▪پوکی و شکستگی استخوان
مسمومیت ناشی از مس
اگر حیوان دامی ، از علوفه مراتعی که درصد این ماده معدنی موجود در آنها بیش از حد معمول است ، استفاده کند. یا توسط جیره ای غذایی که حاوی بیش از حد معمول مس است ، بطور مستمر و به مدت زمانی طولانی تغذیه گردد. این افزایش مس از حد معمول سبب بروز نوعی بیماری به نام زردی(یرقان همولیتیک) میشود.
در اینصورت اولین عضو بدنی که دچار آسیب میگردد ، کبد میباشد. چون کبد نسبت به سایر اعضا میزان بیشتری از ماده معدنی مس را در خود ذخیره و نگهداری میکند و در هنگام نیاز بدن از آن استفاده و آن را مورد مصرف قرار میدهد.
بروز این بیماری سبب تخریب گلبولهای قرمز در عرض (۱۲۰) روز و تحلیل توانایی بافت کبدی به منظور ذخیره رنگدانه های صفراوی حاصل از سوخت و ساز گلبول قرمز میشود.
این عمل موجب تجمع و متراکم سازی رنگدانه های صفراوی ای که در اثر تجزیه و عملکرد گلبولهای قرمز تولید میشوند ، میگردد در نتیجه باعث رنگ پریدگی حیوان متمایل به رنگ زرد میشود.
