کاربرد انواع ویتامین برای ماهیان

همان گونه که ویتامین برای انسان ضروری است ،ماهیان نیز از این قاعده مثتثنی نیستند. لذا دراین مقاله ما به کاربرد انواع ویتامین برای ماهیان پرداخته ایم.

انواع ویتامین

وجود ویتامینها و کاربرد انواع ویتامین ها برای ماهیان وبقاء و رشد و تولید مثل طبیعی آن ها ضروری است.  در جیره غذایی ماهی یازده نوع ویتامین محلول در آب و چهار نوع ویتامین محلول در چربی بکار می رود. نیاز های مربوط به ویتامینها در جیره غذائی تحت تاثیر اندازه ،سن،میزان رشد ،شرایط فیزیولوژیک ،وضعیت سلامتی ، ترکیب جیره غذائی ،پایداری جیره در آب و شرایط محیطی است. و همچنین دسترسی به ویتامینها از طریق مصرف مواد غذائی طبیعی و دخالت فلور میکروبی دستگاه گوارش قرار دارد. افت ویتامینهای محلول در آب در طول روند فرآوری و ذخیره اجزای جیره های نهائی و نفوذ آب در هنگام ورود آنها به آب است. از جمله عوامل تاثیر گذار بردسترسی به ویتامینها در آبزیان ماهی های پرورشی هستند.

بطور کلی ویتامینها به دو گروه تقسیم می شوند:

*ویتامینهای محلول در آب که شامل : ویتامینهای گروه B (تیامین،ریبوفلاوین،پیریدوکسین، اسید پانتوتنیک، نیاسین ، بیوتین ،اسید فولیک، ویتامینB12 ) وکولین،اینوزیتول ،اسید آسکوربیک

* ویتامین های محلول در چربی شامل: ویتامینهای  A، D، K و E

ویتامینهای گروهB اگرچه فقط به مقادیر اندکی در جیره غذائی مورد نیاز هستند. ولی نقش اصلی را در رشد ، فیزیولوژی و متابولیسم ماهی دارند. کولین ، اینوزیتول و اسید آسکوربیک در مقادیر قابل ملاحظه ای در جیره غذایی مورد نیاز هستند. وبعضی وقتها بعنوان ویتامین نیستند بلکه مواد مقوی از لحاظ تغذیه ای می باشند.

ویتامینهای محلول در آب برای ماهیان

ویتامین ها از لحاظ محل فعالیت و کاربرد آن ها باهم متفاوت هستند. علاوه بر توضیح کاربرد انواع ویتامین برای ماهیان به محل فعالیت آن نیز اشاره کرده ایم.

در زیر به ویتامین های محلول درآب اشاره شده است:

*تیامین

به عنوان فعال کننده آنزیمی نقش مهمی در سوخت و ساز هیدراتهای کربن و چربیها دارد. وجود این ویتامین در فرایند های هضم،تولید مثل وفعالیتهای سیستم عصبی مرکزی و محیطی ضرورت تام دارد. از دیگر اثرات تیامین کمک به سوخت و ساز سلولی گلوکز است که باعث تولید انرژی در ماهیان می گردد. نشانه های کمبود تیامین در ماهیان آزاد شامل اختلال در متابولیسم کربوهیدرات ، اختلالات عصبی ، کاهش اشتها ، کاهش رشد می باشد. ونیز یک مورد  افزایش حساسیت به شوک با  نشانی چرخش تنه در مار ماهی ها گزارش شده است. بعلاوه خونریزی در قاعده باله ها،پرخونی پوست و خونریزی زیر پوستی اتفاق می افتد.

در ماهی کپور،آزاد ماهیان وگربه ماهی ها که با جیره های عاری از این ویتامین تغذیه شده اند. نشانه های کمبود شامل کاهش اشتها، کاهش رشد ،آتروفی عضلانی، تشنج، ادم و نا پایداری و عدم تعادل می باشد. همچنین کمبود تیامین درماهیان پهن دریایی که از جیره های غذایی حاوی نرم تنان دو کفه ای(حلزون ،صدف) که بمدت طولانی نگهداری شده اند تغذیه می شوند. به دلیل حضور آنزیم تیامیناز که تیامین را تجزیه می کند. کمبود آن با علائم مرگ ومیر سریع ،فلجی و تشنج  گزارش شده است.

مقادیر مورد نیاز این ویتامین برای ماهی قزل آلای رنگین کمان ۱۲-۱۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای کپور ۳-۲ میلی گرم به ازای هر کیلو گرم وزن بدن می باشد. منابع این ویتامین در حبوباتی شامل نخود خشکیده،لوبیا،سبوس و مخمر خشک شده می باشند.

*ریبوفلاوین کاربردی ترین ویتامین برای ماهیان

ریبوفلاوین در کوآنزیم های بافتی، بطور کلی در آزاد ماهیان تغذیه شده بمدت ۱۰-۱۲ هفته با جیره های عاری ازریبوفلاوین  در درجه حرارت  ۱۰-۱۵ درجه سانتی گراد، ریبو فلاوین بافتی مصرف می شود.

کاهش اشتها و کاهش فعالیت تغذیه ای اولین علامت کمبود ریبوفلاین هستند، که همراه با ترس از نور به وجود می آیند. کاتاراکت یک یا دو طرفی چشم ،تشکیل عروق خونی جدید در قرنیه، خونریزی چشم ،عدم تعادل و آنمی عمومی ،تجمع رنگدانه تیره در بافتها،انقباض یا فشردگی شکم در آزاد ماهیان قابل توجه می باشند. این ویژگی یک طرفه و بصورت برگشت ناپذیر بوده ودر طول زندگی ماهی باقی می ماند .کاتاراکت دو طرفی باعث گرسنگی طولانی ماهی و مرگ می گردد‌.

مقادیر مورد نیاز برای ماهی قزل آلای رنگین کمان ۳۰-۲۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم است. و برای کپور ۱۰-۷ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. منابع تامین کننده این ویتامین شامل کبد،کلیه،شیر،قلب،مخمر،دانه های جوانه زده ،بادام زمینی،سویا وتخم مرغ می باشند.

*پیریدوکسین

وجود این ویتامین در بسیاری از واکنشهای آنزیمی ،متابولیسم اسیدهای آمینه و اسیدهای چرب ،سنتز سروتونین،پورفیرین و RNAضروری است. علائم کمبود بطور خلاصه شامل اختلالات عصبی ، حملات تشنجی ،حساسیت شدید به تحریکات خارجی ،عدم تعادل،آنمی ،کاهش اشتها، عدم حفره پریتونئال ، عمود نعشی سریع ،تنفس سریع و با دهان ، خم شدگی سرپوش آبششی می باشد.زمانی که جیره غذایی فاقد پیریدوکسین باشد ، پیریدوکسین ذخیره شده بسرعت مصرف می گردد.

مقادیر مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان ۱۵-۱۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. و برای کپور ۱۰-۵ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. منابع شامل دانه کامل غلات، زرده تخم مرغ،بافتهای غده ای وکبد می باشند.

*نیاسین کاربردی ترین ویتامین برای ماهیان

ذخایر نیاسین در مقایسه با سایر ویتامینها در شرایط آزمایشگاهی کمتر مصرف می شود. و به آهستگی علامتهایش نیز گسترش می یابد. کمبود نیاسین در ماهی هایی که در شرایط آزمایشگاهی و از جیره های غذایی حاوی نیاسین کم استفاده کرده بودند، بین روزها ی ۴۰ الی ۵۰ ایجاد شد. کاهش اشتها وکاهش هضم غذا اولین علامتی بودند که، مورد توجه بود. به دنبال آن علائمی نظیر ظهور زخمهایی در کولون، حرکات نامنظم، معده و کولون و اسپاسم عضلانی در حالتی که ماهیها ظاهرا خسته بنظر میرسند به وجود می آید.

کمبود این ویتامین زمینه ساز آفتاب سوختگی در ماهیانی که در مکانهای باز و استخر های کم عمق یا نهرها  پرورش می یابند ،می گردد .کپور معمولی پر خونی پوست همراه با خونریزی زیر پوستی را نشان می دهد.کمبود نیاسین در اکثر ماهیان شامل ضعف واسپاسم عضلانی همراه با کاهش رشد واشتها است.

مقدار مورد نیاز برای ماهی قزل آلای رنگین کمان ۱۵۰-۱۲۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. و برای کپور ۵۰-۳۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. منابع غذای این ویتامین شامل مخمر،کبد،کلیه،قلب،بقولات ،شیر،تخم مرغ و…. میباشند.

بیوتین ، علائم و نشانه های کمبود آن

برخی از علائم مربوط به کمبود بیوتین شامل :

اختلالات پوستی

، دیستروفی عضلانی

، زخم هایی در کولون،

فقدان اشتها،

تشنجهای اسپاسمی،

و قطعه قطعه شدن گلبولهای قرمز می باشند. کم شدن میزان رشد یک علامت عمومی است که درمیان ماهیان آزاد،کپور ماهی، ماهی قرمزو مار ماهی دیده شده است.بیماری لعاب آبی در اثر کمبود بیوتین در قزل آلای جویباری نمونه بارز بیماری می باشد. از رایج ترین علل های کمبود میتوان به بی اشتهایی ، کاهش هضم غذا و بی حال و ضعف عمومی قبل از بروز علائم حاد اشاره کرد.

مقدار مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان ۵/۱-۱ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. برای کپور ۱۵-۱ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد. منابع این ویتامین شامل مخمر،کبد،بافتهای غده ای، محصولات لبنی،زرده تخم مرغ می باشند.

*اسید فولیک کاربردی ترین ویتامین برای ماهیان

وجود این ویتامین و کاربرد مابقی انواع ویتامین ماهیان برای شکل گیری گلبولهای قرمزخون ضروری است. همچنین این ویتامین در مکانیسمهای انتقال تک کربنه مانند متابولیسم اسیدهای آمینه و بیوسنتز پورینها و پیریمیدینها دخیل است. در جیره های غذایی معدودی از حیوانات آزمایشگاهی(ماهی و…)  که  عاری از اسید فولیک می باشند، آنمی نورموکرومیک ماکرو سیتیک  اتفاق می افتد. افزایش شمار سلولهای پیر با کمبود پیشرفت مشاهده می شود. تااینکه فقط تعدادی سلولهای پیر و دژنره در خون ماهی دچار کمبود مشاهده می شود. دربخش قدامی کلیه فقط سلولهای بالغ ظاهر می شوند که قبلآ حضور نداشتند.

مقدار مورد نیاز برای ماهی ۱۰-۵ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. منابع غذایی این ویتامین شامل مخمر،سبزیجات تازه، کبد،کلیه،بافتهای غده ای وبافتها و احشای ماهی است. همچنین حشرات حاوی گزانتو پروتئین هستند که از فعالیت مشابهی با اسید فولیک برخوردار است.

*ویتامین B12

این ویتامین حاوی کبالت به همراه اسید فولیک در خونسازی دخالت دارد. وجود آن برای بلوغ و رشد طبیعی گلبولهای قرمز،ساخت ترکیبات متیلی تغییر پذیر،متابولیسم طبیعی کلسترول و سنتز پورین و پیریمیدین لازم و به عنوان عامل رشد از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.

آنمی کشنده در آزاد ماهی کوهو و چینوک بصورت قطعه قطعه شدن اریتروسیتها و حضور شکلهای ناهنجار مشخص می شود. همچنین سطوح هموگلوبین پایین می آید. کاهش اشتها،کاهش رشد،کاهش هضم غذاوتیرگی رنگ پوست قبل از بروز آنمی از جمله علائمی هستند که ظاهرمی شوند.

مقدار مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان ۱۵۰-۱۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. و برای کپور ۵۰-۳۰ میلی گرم به ازای هر کیلو گرم وزن بدن می باشد . منابع این ویتامین  شامل مرکبات،کلم،کبد،کلیه،حشرات تازه،گوشت ماهی و تمشک می باشند.

*اینوزیتول

یکی از اجزای ساختمانی بافتهای زنده و جزئی از ترکیب اینوزیتول فسفو گلیسیریدها است. و از طریق جلوگیری از تجمع کلسترول دارای خاصیت لیپوتروپیکی می باشد. بدین ترتیب در حفظ متابولیسم طبیعی چربی و کارکرد غشاها از اهمیت بر خوردار می باشد.علائم کمبود اینوزیتول در ماهی آزاد، قزل آلا،کپور و گربه ماهی شامل مواردی چون کاهش رشد،افزایش زمان تخلیه معدی،تیرگی رنگ و اتساع معده می باشند.علامت اصلی کمبود شامل مشاهده ماهیان با شکم متسع بدلیل عدم مصرف و هضم غذا همراه با کاهش رشد می باشد.

مقدار مورد نیاز به شکل میواینوزیتول برای ماهی قزل آلای رنگین کمان و کپور۴۰۰-۲۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد.منابع غذایی آن شامل گندم،نخود خشکیده،مغز،قلب،بافتهای غده ای می باشند.

کولین کاربردی ترین ویتامین برای ماهیان

منبع گروههای متیل است که در واکنشهای ترانس متیلاسیون دخیل هستند. همچنین به شکل فسفا تیدیل کولین، نقش ساختاری مهمی در غشاء های طبیعی و به عنوان استیل کولین کارکردهای مهمی بعنوان یک  انتقال دهنده عصبی دارد.کولین همچنین یک عامل لیپوتروپیک و ضد خونریزی است که وجود آن برای دستیابی به رشد و ضریب تبدیل غذایی مناسب لازم می باشد. علائم کمبود شامل کاهش رشد ،کاهش هضم غذا همراه با اختلال در متابولیسم چربی ها است.

مقدار مورد نیاز کولین و کاربرد انواع ویتامین برای ماهیان مثل قزل آلای رنگین کمان ۸۰۰-۶۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. و برای کپور ۶۰۰-۵۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد. منابع غذایی این ویتامین در جوانه گندم،بافتهای مغز و قلب یافت می شود.

ویتامینهای محلول در چربی

کاربرد انواع ویتامین ها برای ماهیان شامل ویتامین های محلول درچربی نیز میشود که در زیر به ان ها اشاره شده است:

*ویتامین A

وجود این  ویتامین برای محافظت از سلولهای مخاطی ضروری است. ویتامین A همچنین  در ساختمان رنگدانه بینائی نقش مهمی را به عهده دارد. ودر افزایش رشد سلولهای جدید  و مقاومت سیستم ایمنی در برابر عفونتها نقش بسزایی دارد. این ویتامین در انتقال کلسیم از غشاء های طبیعی ،فرایند تولید مثل و رشد و نمو جنین و حفظ یکپارچگی غشای سلولی نقش مهمی دارد .

نشانه های کمبود این ویتامین شامل کاهش رشد،کاهش دید،شاخی شدن بافت پوششی،خشکی ملتحمه،شب کوری،خونریزی در اتاقک قدامی چشم ، خونریزی در قاعده باله ها، ناهنجاری استخوانی می باشند. هیپر ویتامینوز یا افزایش ویتامین A با علائمی از قبیل بزرگی کبد وطحال،رشد غیر طبیعی،ضایعات پوستی،شاخی شدن بافت پوششی،هیپرپلازی غضروف سرو ناهنجاری استخوانی از قبیل متصل شدن مهره ها به همدیگر همراه خواهد بود. درهنگام افزایش ویتامین A میزان روغن کبدی و آنزیم آلکالن فسفات از خون افزایش می یابد.

مقدار مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان IU 2500-2000 به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است. و برای ماهی کپور IU 2000-1000 به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد. منابع غذایی این ویتامین در روغن کبد ماهی،روغن کبد کوسه و انواع روغنهای کبد ماهی می باشند.

*ویتامین D کاربردی ترین انواع ویتامین برای ماهیان

کوله کلسیفرول کارآمد ترین شکل ویتامین است. وجود این ویتامین برای حفظ تعادل کلسیم و فسفر غیر آلی و فعالیت فسفاتاز قلیایی ضروری است. کمبود ویتامین D در ماهی باعث کاهش اشتها ،کاهش وزن و کاهش آنزیم آلکالن فسفاتاز خون می شود. مقادیرمصرف زیاد ویتامین D در ماهی قزل آلای رنگین کمان با تیرگی رنگ و بی حالی ماهی مواجهه است.

مقدار مورد نیاز برای ماهی IU 2000-1000 به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد. منابع این ویتامین  در روغن کبد انواع ماهی موجود می باشد.

*ویتامین E

ویتامین E بعنوان یک ماده آنتی اکسیدان خارج و داخل سلولی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. و ویتامینهای قابل اکسیداسیون واسیدهای چرب غیر اشباع را محافظت می کند.

اولین علامت کمبود این ویتامین شامل قطعه قطعه شدن اریتروسیتها است.  و بدنبال آن آنمی، خشکی ملتحمه چشم، کاهش رشد، کاهش هضم غذا،اپی کاردیت ، ظهور رنگدانه سروئید در کبد و طحال ودیستروفی عضلانی میباشد. ویتامین E با علائم کاهش رشد،واکنش سمی کبدو مرگ همراه است. مقدار مورد نیاز برای ماهی ۵۰-۳۰ میلی گرم  به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد.منابع غذایی آن نیز شامل روغنهای گیاهی می باشد.

ویتامینK کاربردی ترین انواع ویتامین برای ماهیان

وجود این ویتامین برای رخداد مکانیسمهای لخته شدن خون،متابولیسم انرژی و تخفیف تاثیر آفلاتوکسین ضروری است. و در طولانی مدت علائم آنمی و مناطق خونریزی در آبشش ها،چشم و بافتهای خونی ظاهر می شود.مناطق خونریزی در بافتهای حساس مانند آبششها آشکار می شود.علائم اولیه کمبود شامل کاهش توده سلولهای خونی،خونریزی،آنمی شدید و درنهایت مرگ ماهی مجروح میباشد.

مقدار مورد نیاز برای ماهی ۱۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است.و برای میگو ۲۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد. منابع این ویتامین شامل سبزیجات تازه و برگدار،برگهای یونجه،سویا وکبد می باشند.